کشتی تربیت اسلامی در دریای دیجیتال

سند دیدگاه | کشتی تربیت اسلامی در دریای دیجیتال

📝 به قلم: محمدحسین عابد خراسانی

➖ پژوهشگر اندیشکده فرهنگ و تربیت اسلامی

📌 چکیده:

در عصر دیجیتال، تربیت اسلامی با فرصت‌ها و تهدیدهای متعددی روبه‌روست. این سند با تکیه بر آموزه‌های دینی و نگاه اندیشمندان اسلامی، به تحلیل ظرفیت‌ها و چالش‌های فناوری‌های نوین برای نسل جوان پرداخته و راهکارهایی برای هدایت صحیح این جریان ارائه می‌دهد.

🔹 در ادامه می‌توانید متن کامل سند را مطالعه کنید:

✨ متن کامل:

🌙 شب هنگام، پدری در گوشه‌ای از خانه‌اش نشسته و از پشت صفحه‌ای نورانی، شاهد جست‌وجوی پسرش در دریای بی‌پایان اطلاعات است.
لبخندی می‌زند، اما در دل، نگرانی‌هایی پنهان دارد. آیا این دنیای دیجیتال، او را از راه حقیقت دور می‌کند، یا نردبانی خواهد شد برای رسیدن به آسمان معرفت؟ این پرسشی است که بسیاری از والدین، مربیان و اندیشمندان اسلامی در عصر دیجیتال با آن مواجه‌اند.

تربیت اسلامی، نظامی که قرن‌ها بر پایه تعالیم الهی استوار بوده، امروز در مقابل چالش‌های جدیدی قرار دارد. هوش مصنوعی و جهان دیجیتال، دروازه‌هایی را گشوده‌اند که پیش از این، هیچ‌کس گمان ورود به آن‌ها را نداشت. اما چگونه می‌توان از این فرصت‌ها بهره برد، بی‌آنکه در دام تهدیدهایشان گرفتار شد؟

📖 معلمان خاموش اما پرقدرت‌

روزی، مردی نزد امیرالمؤمنین علی (ع) آمد و از او راهی برای تربیت فرزندش خواست. امام علی (ع) در پاسخی حکمت‌آمیز فرمود:

«فرزندان خود را بر آداب و روش‌های خود مجبور نکنید، زیرا آنان برای زمانی غیر از زمان شما آفریده شده‌اند.»
(شرح نهج ‏البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 20، ص 267)

این سخن بلند، حقیقتی جاودان را آشکار می‌سازد. تربیت باید در هماهنگی با زمانه باشد، اما نه به معنای سازش با هر تغییر، بلکه با درک تحولات و بهره‌گیری از آن‌ها در مسیر هدایت.

این زمانه، جهانی است که در آن، ابزارهای دیجیتال، معلمانی خاموش اما پرقدرت‌اند. تربیت اسلامی، با اتکا بر اصولی چون توحید، کرامت انسانی، عدالت و رشد فطری، می‌کوشد انسان‌هایی را پرورش دهد که در مسیر حق گام بردارند. اما آیا فناوری نیز می‌تواند در این مسیر، یار و یاور انسان باشد؟ پاسخ، بستگی به شیوه استفاده ما از آن دارد.

👨‍🏫 علی، زهرا و مدرسه

🔹 اول؛ علی

روستایی دورافتاده را تصور کنید، جایی که علی، طلبه‌ای پرشور، شب‌ها در حسرت یادگیری علوم دینی به ستارگان خیره می‌شود. پیش از این، او ناچار بود کیلومترها راه را طی کند تا نزد عالمی زانو بزند. اما امروز، تنها با یک کلیک، فقه را از زبان یکی از برجسته‌ترین اساتید می‌آموزد.

دنیای دیجیتال، فاصله‌ها را کوتاه کرده و مرزهای دانش را درهم شکسته است. نوآم چامسکی بر این باور است که فناوری، اگر در مسیر دانایی قرار گیرد، می‌تواند به گسترش آگاهی جهانی کمک کند. شهید مطهری نیز بر اهمیت استفاده از ابزارهای مدرن برای رساندن پیام حقیقت به جهانیان تأکید داشت.

با این نگاه، افزایش دسترسی به دانش، استفاده تبلیغی و آموزشی از ابزارهای نوین، داده‌کاوی، تحلیل اطلاعات برای بهبود تربیت، تقویت هویت اسلامی در فضای مجازی و… بخشی از فرصت‌های پیش روی ما هستند.

🔹 دوم؛ زهرا

زهرا، دختر نوجوانی که روزگاری هر شب کنار مادرش دعای کمیل می‌خواند، حالا ساعت‌ها در شبکه‌های اجتماعی سرگردان است. او دیگر به کتابخانه خانه سر نمی‌زند، مفاتیح را ورق نمی‌زند، و حتی در نماز جماعت شرکت نمی‌کند.

غرق شدن در جهان مجازی، فاصله‌ای عمیق میان او و باورهایش ایجاد کرده است. ژان بودریار هشدار داده بود که فضای مجازی می‌تواند جهانی جعلی بسازد که معنویت را از بین ببرد. آیت‌الله جوادی آملی نیز تأکید دارد که انسان نباید اجازه دهد فناوری، او را از حقیقت وجودی‌اش دور کند.

بر این اساس، تهدید هویت دینی و فرهنگی، بحران هویت و معنویت، اعتیاد دیجیتالی، کاهش تعاملات اجتماعی، تضعیف جایگاه معلمان، و چالش‌های اخلاقی هوش مصنوعی از مهم‌ترین تهدیدات این عرصه‌اند.

🔹 سوم؛ مدرسه

در مدرسه‌ای، معلمی با مهربانی به دانش‌آموزانش آموزش می‌دهد که چگونه از موتورهای جستجوی بومی و مبتنی بر ارزش‌های دینی استفاده کنند. او آن‌ها را تشویق می‌کند تا تنها مصرف‌کننده فضای مجازی نباشند، بلکه با تولید محتوای مفید، نور هدایت را در این فضای گسترده بتابانند.

در مواجهه با ابزارهای نوین باید به دنبال راهکارهای خلاقانه مبتنی بر اصول بود: بومی‌سازی فناوری، ارتقاء سواد دیجیتال، سواد کاربری هوش مصنوعی، ایجاد نظام فقهی و اخلاقی برای هوش مصنوعی و…

🌊 ساحل دانایی یا امواج گمراهی؟

جهان دیجیتال، همچون دریایی است که کشتی تربیت اسلامی باید با تدبیر در آن حرکت کند. این سفر، هم می‌تواند به ساحل دانایی برسد و هم در امواج گمراهی غرق شود.

این ما هستیم که باید سکانی در دست گیریم تا مسیر به سوی نور هدایت باشد. آینده تربیت اسلامی، در گرو درک عمیق تحولات و اتخاذ راهبردهای خردمندانه است.

اگر امروز گام‌های درستی برداریم، فردا نسل‌هایی خواهیم داشت که نه‌تنها از فناوری بهره می‌برند، بلکه آن را در خدمت آرمان‌های الهی قرار می‌دهند.

✅️ مطالعه این جزوه را به اساتید، دانشجویان و علاقه‌مندان به حوزه تربیت اسلامی پیشنهاد می‌کنیم.