از محراب تا میدان؛ چگونه مسجد دانشگاه را به کانون تحول تبدیل کنیم؟

📚 سند دیدگاه | از محراب تا میدان؛ چگونه مسجد دانشگاه را به کانون تحول تبدیل کنیم؟

📝 به قلم: محمدصادق کومالکی➖ پژوهشگر اندیشکده فرهنگ و تربیت اسلامی

🔷 چکیده:

نماز جماعت و مسجد در طول تاریخ اسلام فراتر از یک عبادتگاه صرف بوده‌اند؛ پایگاهی برای علم، فرهنگ، اجتماع و حتی جهاد. اما امروز مساجد، به‌ویژه مسجد دانشگاه، تا چه حد توانسته‌اند این نقش تاریخی را ایفا کنند؟ این یادداشت به تحلیل جایگاه مسجد در عصر حاضر، به‌ویژه مساجد دانشگاهی، پرداخته و راهکارهایی عملی برای احیای نقش مساجد به عنوان قلب تپنده جامعه ارائه می‌دهد.

📖 در ادامه می‌توانید متن کامل سند را مطالعه کنید:

🔶متن کامل سند

می‌گویند حتی اگر حال معنوی شما در نماز فرادا خیلی بیشتر از جماعت بود، باز هم اولویت با نماز جماعت است. این توصیه‌های ساده اما عمیق است که نشان می‌دهد در دین اسلام، بُعد جمعی عبادات تا چه اندازه اهمیت دارد. خداوند دوست دارد که بندگانش به صورت یک صف متحد در برابر او بایستند، شکل یک پیکره واحد به خود بگیرند و با هماهنگی، او را عبادت کنند. اما آیا این تنها هدف از نماز جماعت است؟

🔸فلسفه‌ی گردهمایی در نماز جماعت

وقتی به نماز جماعت می‌اندیشیم، تنها مسئله‌ی کنار هم ایستادن و ادای نماز مطرح نیست؛ بلکه این یک فرصت است که خداوند برای انسجام اجتماعی و تقویت روابط بین مسلمین در نظر گرفته است. نماز جماعت، یک اجتماع کوچک اما تأثیرگذار است که در آن افراد می‌توانند با یکدیگر تعامل کنند، احوال هم را بپرسند، از مشکلات یکدیگر باخبر شوند و در حد توان، به یاری هم بشتابند.

از صدر اسلام تاکنون، مساجد نقش مهمی در زندگی اجتماعی و فرهنگی مسلمانان داشته‌اند. پیامبر اکرم (ص) پس از هجرت به مدینه، اولین اقدامی که انجام داد، ساختن مسجد بود. این مسجد تنها محل عبادت نبود، بلکه مرکز علم‌آموزی، تبادل اخبار، رسیدگی به امور اجتماعی و قضایی، و حتی پایگاهی برای جهاد بود. در دوران دفاع مقدس نیز، مسجد به عنوان کانونی برای سازماندهی نیروهای مردمی، جمع‌آوری کمک‌های مردمی و تربیت نیروهای جهادی نقش محوری ایفا کرد. این نشان می‌دهد که مسجد همیشه نقشی فراتر از عبادتگاه داشته است و می‌تواند همچنان نقشی اساسی در جامعه ایفا کند.

🔸هویت مسجد در عصر حاضر

حال باید ببینیم که مسجد در عصر ما چه هویتی دارد؟ آیا همچنان توانسته است به رسالت خود عمل کند؟ آیا همچنان سنگر ایمان، آگاهی و حرکت اجتماعی است یا تنها مکانی برای ادای نماز شده است؟ در میان تمامی مساجد، برخی باید نقش کلیدی‌تری ایفا کنند و نسبت به سایرین پیشرو باشند. یکی از مهم‌ترین این مساجد، مسجد دانشگاه است.

🔹مسجد دانشگاه؛ قلب تپنده‌ی دانشجویان یا خوابگاهی برای استراحت؟

شهید بهشتی جمله‌ای تأمل‌برانگیز دارد: «دانشجو، مؤذن جامعه است و اگر خواب بماند، نماز امت قضا می‌شود». این جمله نشان می‌دهد که دانشجو نقشی حیاتی در بیداری و آگاهی جامعه دارد و مسجد دانشگاه می‌تواند بستری برای این آگاهی‌بخشی باشد. اما متأسفانه، در بسیاری از دانشگاه‌ها، مساجد بیشتر به مکانی برای استراحت و فرار از شلوغی تبدیل شده‌اند تا به پایگاهی برای جهاد فکری و فرهنگی. بسیاری از این مساجد تنها در زمان نماز باز هستند و پس از آن بسته می‌شوند، در حالی که می‌توانند محل گردهمایی نخبگان، جلسات علمی، گفتمان‌های فرهنگی و حرکت‌های اجتماعی باشند.

🔻راهکارهای احیای نقش مساجد در جامعه

اگر مسجد در اثرگذاری اجتماعی و فرهنگی ناتوان بماند، هیچ مکان دیگری نمی‌تواند جای خالی آن را پر کند. بنابراین، ضروری است که برای احیای نقش مساجد، اقداماتی جدی و برنامه‌ریزی‌شده انجام دهیم. برخی از این راهکارها عبارتند از:

🔹 شناخت جایگاه واقعی مسجد:

ابتدا باید شناخت دقیقی از نقش و اهمیت مسجد در جامعه داشته باشیم و آن را تنها به عنوان مکانی برای عبادت محدود نکنیم.

🔹 برنامه‌ریزی هوشمندانه:

باید برنامه‌هایی طراحی شود که مسجد را به پایگاهی برای فعالیت‌های علمی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی تبدیل کند. از جلسات پرسش و پاسخ دینی گرفته تا نشست‌های کتابخوانی، دوره‌های مهارت‌آموزی و برگزاری همایش‌های علمی.

🔹 فعال‌سازی اعضا و نیروهای داوطلب:

مسجد باید دارای اعضای فعال و تأثیرگذار باشد که بتوانند برنامه‌ها را اجرا و ظرفیت‌های آن را شکوفا کنند. دانشجویان، اساتید، نخبگان و روحانیون می‌توانند نقش مهمی در این زمینه داشته باشند.

🔹 ایجاد ارتباط میان مسجد و جامعه:

مسجد نباید از جامعه جدا باشد، بلکه باید پیوندی مستحکم با مردم داشته باشد و به حل مشکلات آنان کمک کند. از برگزاری جلسات مشاوره و حل اختلافات گرفته تا راه‌اندازی صندوق‌های قرض‌الحسنه و خیریه.

🔹 استفاده از ابزارهای نوین:

مسجد باید با تحولات روز هماهنگ شود. استفاده از شبکه‌های اجتماعی، تولید محتواهای دینی و فرهنگی جذاب، و بهره‌گیری از فناوری‌های جدید می‌تواند تأثیرگذاری مسجد کمک کند.

در نهایت، باید به این باور برسیم که مسجد نه تنها یک مکان عبادی، بلکه قلب تپنده‌ی جامعه است. اگر بخواهیم جامعه‌ای پویا، آگاه و متحد داشته باشیم، باید مساجد را از حالت سکون خارج کرده و به کانون‌های فعالیت و تحول تبدیل کنیم. تنها در این صورت است که می‌توانیم جامعه‌ای سالم، همبسته و پیشرو داشته باشیم.