نقش و کنش دانشجو در سپهر تربیت رسانه‌ای کشور

برگزاری نشست «نقش و کنش دانشجو در سپهر تربیت رسانه‌ای کشور»

کارگروه تربیت و رسانه اندیشکده فرهنگ و تربیت اسلامی دانشگاه امام صادق(ع) به مناسبت هفته پژوهش، روز دوشنبه ۴ دی‌ماه ۱۴۰۳ نشست علمی–تخصصی با موضوع «نقش و کنش دانشجو در سپهر تربیت رسانه‌ای کشور» را با حضور استاد دکتر سعید مدرسی در سالن شهید صدر، ساختمان آیت‌الله مهدوی کنی دانشگاه امام صادق(ع) برگزار کرد. این نشست با استقبال دانشجویان، پژوهشگران و علاقه‌مندان همراه بود.

مقدمه و هدف نشست

هدف این نشست، تبیین مفهوم «تربیت رسانه‌ای» به عنوان رویکردی نو و ضروری برای مواجهه با چالش‌های عصر دیجیتال بود؛ به‌ویژه با تمرکز بر نقش و کنش دانشجویان در این سپهر. دکتر مدرسی در آغاز نشست، با اشاره به درگیری گسترده جوانان و نوجوانان با رسانه‌ها و بازی‌های دیجیتال، تأکید کرد که سواد رسانه‌ای به شکل رایج کنونی پاسخگوی نسل امروز نیست و باید نگاه عمیق‌تری به موضوع تربیت و هویت داشت.

او بیان کرد که اغلب آموزش‌های سواد رسانه‌ای در سنین بالاتر (۱۲ تا ۱۳ سالگی) آغاز می‌شود، در حالی‌ که سبک مصرف رسانه‌ای از دو یا سه سالگی شکل می‌گیرد؛ به همین دلیل، زمان مداخله بسیار زودتر از آن چیزی است که در برنامه‌های آموزشی فعلی تعریف شده است.

مفهوم تربیت رسانه‌ای و تمایز آن با سواد رسانه‌ای

دکتر مدرسی در ادامه نشست از شکل‌گیری یک گفتمان نو با عنوان «تربیت رسانه‌ای» سخن گفت و تأکید کرد که این مفهوم فراتر از آموزش تکنیک‌های تحلیل پیام یا سواد رسانه‌ای است.

رسانه از منظر تربیت رسانه‌ای در دو لایه بررسی می‌شود:

• لایه‌های کارکردی: شامل اطلاعات، ارتباطات، تجارت و سرگرمی
• مقولات جدید: مانند هوش مصنوعی که به‌طور پنهان تصمیم‌سازی می‌کند و جهان مخاطب را بر اساس طراحی خود شکل می‌دهد

او افزود که برای نوجوانان و جوانان، لایه سرگرمی و ارتباطات اهمیت بیشتری دارد و پس از آن تجارت و اخبار در اولویت قرار می‌گیرند.

نقد شش رویکرد موجود در کشور

• دکتر مدرسی در این نشست شش رویکرد رایج به سواد رسانه‌ای در ایران را معرفی و نقد کرد:
• رویکرد امنیتی – انتظامی: تمرکز بر پیشگیری از جرایم سایبری و سرقت اطلاعات
• رویکرد سیاسی: بررسی جنگ روایت‌ها، عملیات روانی و جریان تحریف در رسانه‌های بین‌المللی
• رویکرد علوم ارتباطات: آموزش رمزگشایی پیام و تقویت تفکر نقادانه
• رویکرد حوزوی: نگاه به رسانه در چارچوب تهاجم فرهنگی و ناتوی رسانه‌ای
• رویکرد روانشناسی: تحلیل آثار روانی و رفتاری مصرف رسانه (اعتیاد، افسردگی و …)
• رویکرد تربیتی: محور اصلی این نشست؛ نگاهی میان‌رشته‌ای که رسانه را در خدمت تربیت انسان می‌داند و بر نقش خانواده، فرهنگ و سبک زندگی تأکید دارد.

معرفی مدل جهانی هوش دیجیتال (DQ)

دکتر مدرسی در ادامه به مفهوم هوش دیجیتال (Digital Intelligence Quotient) پرداخت که در دنیا به‌عنوان الگویی کلیدی برای تربیت رسانه‌ای مطرح شده است.

تفاوت DQ با IQ و EQ:

• IQ و EQ بخشی ژنتیکی دارند
• DQ کاملاً اکتسابی است و باید آموزش داده شود
• DQ بر سبک زندگی رسانه‌ای تأثیر مستقیم دارد و حتی می‌تواند بر IQ و EQ هم اثر بگذارد

اهداف آموزش هوش دیجیتال:

پیش از ۷ سالگی: مدیریت زمان مصرف رسانه (Screen Time Management)

۷ تا ۱۴ سالگی:

• استفاده اخلاقی (Ethical Use)
• ایمنی و امنیت (Safety & Security)
• مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی (Responsibility & Accountability)

پس از ۱۴ سالگی: تثبیت هویت یکپارچه دیجیتال و واقعی

این مدل به خانواده‌ها و دانشگاه‌ها کمک می‌کند تا سبک زندگی دیجیتال سالمی برای نسل جدید طراحی کنند.

چالش‌های نوجوانان در عصر رسانه

در ادامه نشست، دکتر مدرسی از چالش‌های اصلی نوجوانان در فضای رسانه‌ای یاد کرد؛ از اعتیاد به بازی و فیلم گرفته تا وابستگی به شبکه‌های اجتماعی و اخبار لحظه‌ای. او تأکید کرد که تربیت رسانه‌ای باید با مفهوم «رشد» آغاز شود:

• وضع موجود: اکنون کجا هستیم؟
• وضع مطلوب: قرار است به کجا برسیم؟
• مسیر گذار: چگونه باید این فاصله را طی کنیم؟

او افزود که محیط‌های رشد شامل خانواده، همسالان و دانشگاه هستند و اگر رشد حقیقی در دنیای واقعی محقق نشود، نوجوانان در فضای مجازی به دنبال جبران کمبودهای عاطفی و هویتی خود می‌روند.

چهار گام عملیاتی تربیت رسانه‌ای

دکتر مدرسی چهار گام کلیدی را برای شکل‌دهی به سبک مصرف آگاهانه رسانه معرفی کرد:

• آگاهی عمیق: شناخت ابعاد رسانه و اثرات آن بر رشد فرد
• خیرگزینی: انتخاب آگاهانه محتوای سالم و سازگار با مسیر رشد
• مواجهه نقادانه: تحلیل مداوم پیام‌ها و توجه به کمیت و کیفیت مصرف
• مصلحات رسانه‌ای: ایجاد تعادل میان مصرف رسانه و فعالیت‌های جایگزین، مانند مطالعه، ورزش و تعاملات اجتماعی

مبانی دینی تربیت رسانه‌ای

در بخشی از نشست، دکتر مدرسی به مبانی قرآنی و روایی تربیت رسانه‌ای پرداخت و با استناد به:

• آیات قرآن درباره «لهو الحدیث»
• حدیث پیامبر(ص) درباره «پرسش از عمر و جوانی»
• نامه امام علی(ع) به امام حسن(ع) در نهج‌البلاغه

تأکید کرد که تربیت رسانه‌ای یک ضرورت دینی و تربیتی است و خانواده‌ها باید در این حوزه نقش فعالی ایفا کنند.

جمع‌بندی نشست

نشست با این نتیجه‌گیری به پایان رسید که تربیت رسانه‌ای ضرورتی حیاتی برای زیست در عصر دیجیتال است و دانشجویان، به‌عنوان کنشگران آگاه، باید در گفتمان‌سازی و آموزش جامعه نقش‌آفرینی کنند.

علاقه‌مندان می‌توانند صوت کامل نشست و گزارش تصویری آن را در ادامه دریافت کنند.

📌 منبع: اندیشکده فرهنگ و تربیت اسلامی دانشگاه امام صادق(ع)